Tweet
پښتو په یوه لیکبڼه – د پښتو ابېڅې په اړه وړاندیزونه
د ۲۰۱۱ کال د ډسمبر په ۳۱ مه ، د افغانستان د علومو اکاډمۍ او د سیمه ییزو مطالعاتو د مرکز په نوښت د خان عبدالصمدخان اڅکزي د څلویښتم تلین په اړه ، کابل کې دوه ورځني سیمینار پرانیستل شو . د دې سیمینار پای کې د شهید د خدمتونو په ویاړ پنځه فقره ییز پریکړه لیک خپور شو او تر څنګ يي د سیمینار ګډونوالو په نږدې راتلونکې کې « پښتو په یوه لیکبڼه » د یوه کنفرانس غوښتنه وکړه .
د کنفرانس له پرانیستلو مخکې اړینه ده چې « پښتو په یوه لیکبڼه » په تړاو ، د پښتنو د بېلا بېلو لیکوالو او ژبپوهانو نظرونه او وړاندیزونه د کنفرانس د پرانیستې جرګګۍ لخوا راټول شي او د کنفرانس په پریکړو کې له هغو څخه ګټه واخیستل شي .
په دې اړه غواړم د کنفرانس له جوړېدو مخکې خپل ځینې نظرونه او وړاندیزونه د ټولو د خبرتیا په موخه ، د رسنیو له لارې وړاندې کړم .هغه لیکوالان او یا ژبپوهان چې غواړي په دې نظرونو او وړاندیزونو خپله اندتوګه څرګنده او نیوکه وکړي په ورین تندې له منلو سره سره ، د ځان په اړه لویه مرسته بولم . بلخوا په دې اړه که درانه لیکوال او ژبپوهان هرڅونه څېړنې او شننې وکړي او موضوع له هره اړخه ښه وشاربي ، هومره د پښتوژبې په ګټه ده .
پښتو کې تر اوسه د بېلا بېلو لیکبڼو نومونه اخیستل کیږي، د بېلګې پتوګه د لاندېنیو لیکبڼو نومونه ما له بریښنايي کتابتون څخه رااخیستي : سوات لیکبڼه ، غزني لیکبڼه ، کابل لیکبڼه ، کاپيسا لیکبڼه ، خوست لیکبڼه ، کونړ لیکبڼه ، کندوز لیکبڼه ، لوګر لیکبڼه ، ننګرهار لیکبڼه ، پروان لیکبڼه او وردګ لیکبڼه .
دا چې دا لیکبڼې به څونه ریښتیا هم شتون ولري دلته پرې نه غږیږو ، خو دا ډول انګیرنې رسوي چې د پښتو ژبي خواخوږي غواړي « پښتو په بېلا بېلو لیکبڼو » ته د پای ټکی کېښودل شی او دوی دا ستونځه جدي ګڼلې او بلاخره دا چې « پښتو په یوه لیکبڼه » ولیکل شي او دود شي د ورځې په خبره بدلیږي .
د دې لپاره چې « پښتو په یوه لیکبڼه » ولیکل او دود شی ، د پښتو ابېڅې په اړه دوه وړاندیزونه یو د لنډمهال او بل د اوږدمهال لپاره اړین بولم .
لومړی به دلته د پښتو دودیزه ابېڅې ( الفبا ) راواخلو او په دې اړه به یو څو خبرې وکړو . روسته به خپل دواړه وړاندیځونه دوستانه سره شریک کړم .
د پښتو دودیزه ابېڅې
د پښتو ژبې ابېڅې ( ۳۶ ) توري لري . په دې تورو کې ( ۲۷ ) بېواک Consonant دي چې په لاندې ډول دي :
پښتو دودیزه ابېڅې لاتین یا فونیمیکه ابېڅې مثالونه
۱ــ ب b بڼ ، باران
۲ــ پ p پوهنتون ، پامیر
۳ــ ت t تور ، تالو
۴ــ ټ ṭ ټول ، ټال
۵ــ ج ǰ جوړ ، ناجوړ
۶ــ ځ j ورځ ، ځانګړی
۷ــ چ č چمن ، چمبیلی
۸ــ څ c څادر ، څرګند
۹ــ خ x خوراک ، خاوره
۱۰ــ د d دیوال ، دود
۱۱ــ ډ ḍ ډنډ ، ډوډۍ
۱۲ــ ر r رمه ، روغتون
۱۳ــ ړ ṛ ړنګ ، جوړ
۱۴ ــ ز z زر ، زړه
۱۵ ــ ژ ž ژوند ، ژوبل
۱۶ ــ ږ ẓ̌ ږلۍ ، ږمنځ
۱۷ ــ س s سل ، سرلوړی
۱۸ ــ ش š شپه ، شپیلۍ
۱۹ــ ښ ṣ̌ ښېګڼه ، ښار
۲۰ــ غ γ غالۍ ، غاټول
۲۱ ــ ک k کور ، کرهڼه
۲۲ ــ ګ g ګیله ، ګېډۍ
۲۳ ــ ل l لار، لټون
۲۴ ــ م m میړانه ، بام
۲۵ ــ ن n نن ، نړۍ
۲۶ ــ ڼ ṇ پاڼه ، کوڼ
۲۷ ــ و w ولور ، وار
۲۸ ــ هه h هلک ، مهال
۲۹ ــ ی y یرغل ، یون
په پورته ( ۲۹ ) بېواک تورو کې اته د پښتو ځانګړي توري دي لکه ( څ ، ړ ، ډ ، ټ ، ځ ، ڼ ، ږ ، ښ ) هغه په لاندې دوه وییوکو کې لکه ( څړډټ ، ځڼږښ ) کې څرګندولای شو . څلور توري لکه ( پ ، چ ، ژ ، ګ ) د پښتو او درې ژبو شریک توري دي .
بلخوا په نوموړو ( ۲۹ ) بېواک تورو کې دوه توري ( ږ او ښ ) د کوم ځانګړی غږیځ ارزښت پر بنسټ نه دي رامنځته شوي ، بلکې یوازې د کندهار او ننګرهار د دوه جلا ویینګونو ( dialect ) د ښودلو او د لیکلې ژبې د یووالي په موخه لیکل کیږي . یانې هغه وییونه ( کلمو ) کې چې د ( ږ او ښ ) توري لیکل کیږي ( ږ ) به ننګرهریان ( ګ ) او کندهاریان به يي ( ژ ) تلفظ کوي او ( ښ ) به ننګرهاریان ( خ ) او کندهاریان به يي ( ش ) تلفظ کوي خو لیکبڼه به يي یوه وي، د بېلګې پتوګه :
زموږ په ننګرهاریان زموږ لیکي ، خو ویینګ يي به يي زموګ په شان کوي او زموږ به کندهاریان هم زموږ لیکي خو ویینګ به يي زموژ کوي . همدرانګه اوښ به ننګرهاریان اوښ لیکي ، ویینګ به يي اوخ کوي او کندهاریان به يي هم اوښ لیکي او ویینګ به يي د اوش په شان کوي .
د ۲۰۱۱ کال د ډسمبر په ۳۱ مه ، د افغانستان د علومو اکاډمۍ او د سیمه ییزو مطالعاتو د مرکز په نوښت د خان عبدالصمدخان اڅکزي د څلویښتم تلین په اړه ، کابل کې دوه ورځني سیمینار پرانیستل شو . د دې سیمینار پای کې د شهید د خدمتونو په ویاړ پنځه فقره ییز پریکړه لیک خپور شو او تر څنګ يي د سیمینار ګډونوالو په نږدې راتلونکې کې « پښتو په یوه لیکبڼه » د یوه کنفرانس غوښتنه وکړه .
د کنفرانس له پرانیستلو مخکې اړینه ده چې « پښتو په یوه لیکبڼه » په تړاو ، د پښتنو د بېلا بېلو لیکوالو او ژبپوهانو نظرونه او وړاندیزونه د کنفرانس د پرانیستې جرګګۍ لخوا راټول شي او د کنفرانس په پریکړو کې له هغو څخه ګټه واخیستل شي .
په دې اړه غواړم د کنفرانس له جوړېدو مخکې خپل ځینې نظرونه او وړاندیزونه د ټولو د خبرتیا په موخه ، د رسنیو له لارې وړاندې کړم .هغه لیکوالان او یا ژبپوهان چې غواړي په دې نظرونو او وړاندیزونو خپله اندتوګه څرګنده او نیوکه وکړي په ورین تندې له منلو سره سره ، د ځان په اړه لویه مرسته بولم . بلخوا په دې اړه که درانه لیکوال او ژبپوهان هرڅونه څېړنې او شننې وکړي او موضوع له هره اړخه ښه وشاربي ، هومره د پښتوژبې په ګټه ده .
پښتو کې تر اوسه د بېلا بېلو لیکبڼو نومونه اخیستل کیږي، د بېلګې پتوګه د لاندېنیو لیکبڼو نومونه ما له بریښنايي کتابتون څخه رااخیستي : سوات لیکبڼه ، غزني لیکبڼه ، کابل لیکبڼه ، کاپيسا لیکبڼه ، خوست لیکبڼه ، کونړ لیکبڼه ، کندوز لیکبڼه ، لوګر لیکبڼه ، ننګرهار لیکبڼه ، پروان لیکبڼه او وردګ لیکبڼه .
دا چې دا لیکبڼې به څونه ریښتیا هم شتون ولري دلته پرې نه غږیږو ، خو دا ډول انګیرنې رسوي چې د پښتو ژبي خواخوږي غواړي « پښتو په بېلا بېلو لیکبڼو » ته د پای ټکی کېښودل شی او دوی دا ستونځه جدي ګڼلې او بلاخره دا چې « پښتو په یوه لیکبڼه » ولیکل شي او دود شي د ورځې په خبره بدلیږي .
د دې لپاره چې « پښتو په یوه لیکبڼه » ولیکل او دود شی ، د پښتو ابېڅې په اړه دوه وړاندیزونه یو د لنډمهال او بل د اوږدمهال لپاره اړین بولم .
لومړی به دلته د پښتو دودیزه ابېڅې ( الفبا ) راواخلو او په دې اړه به یو څو خبرې وکړو . روسته به خپل دواړه وړاندیځونه دوستانه سره شریک کړم .
د پښتو دودیزه ابېڅې
د پښتو ژبې ابېڅې ( ۳۶ ) توري لري . په دې تورو کې ( ۲۷ ) بېواک Consonant دي چې په لاندې ډول دي :
پښتو دودیزه ابېڅې لاتین یا فونیمیکه ابېڅې مثالونه
۱ــ ب b بڼ ، باران
۲ــ پ p پوهنتون ، پامیر
۳ــ ت t تور ، تالو
۴ــ ټ ṭ ټول ، ټال
۵ــ ج ǰ جوړ ، ناجوړ
۶ــ ځ j ورځ ، ځانګړی
۷ــ چ č چمن ، چمبیلی
۸ــ څ c څادر ، څرګند
۹ــ خ x خوراک ، خاوره
۱۰ــ د d دیوال ، دود
۱۱ــ ډ ḍ ډنډ ، ډوډۍ
۱۲ــ ر r رمه ، روغتون
۱۳ــ ړ ṛ ړنګ ، جوړ
۱۴ ــ ز z زر ، زړه
۱۵ ــ ژ ž ژوند ، ژوبل
۱۶ ــ ږ ẓ̌ ږلۍ ، ږمنځ
۱۷ ــ س s سل ، سرلوړی
۱۸ ــ ش š شپه ، شپیلۍ
۱۹ــ ښ ṣ̌ ښېګڼه ، ښار
۲۰ــ غ γ غالۍ ، غاټول
۲۱ ــ ک k کور ، کرهڼه
۲۲ ــ ګ g ګیله ، ګېډۍ
۲۳ ــ ل l لار، لټون
۲۴ ــ م m میړانه ، بام
۲۵ ــ ن n نن ، نړۍ
۲۶ ــ ڼ ṇ پاڼه ، کوڼ
۲۷ ــ و w ولور ، وار
۲۸ ــ هه h هلک ، مهال
۲۹ ــ ی y یرغل ، یون
په پورته ( ۲۹ ) بېواک تورو کې اته د پښتو ځانګړي توري دي لکه ( څ ، ړ ، ډ ، ټ ، ځ ، ڼ ، ږ ، ښ ) هغه په لاندې دوه وییوکو کې لکه ( څړډټ ، ځڼږښ ) کې څرګندولای شو . څلور توري لکه ( پ ، چ ، ژ ، ګ ) د پښتو او درې ژبو شریک توري دي .
بلخوا په نوموړو ( ۲۹ ) بېواک تورو کې دوه توري ( ږ او ښ ) د کوم ځانګړی غږیځ ارزښت پر بنسټ نه دي رامنځته شوي ، بلکې یوازې د کندهار او ننګرهار د دوه جلا ویینګونو ( dialect ) د ښودلو او د لیکلې ژبې د یووالي په موخه لیکل کیږي . یانې هغه وییونه ( کلمو ) کې چې د ( ږ او ښ ) توري لیکل کیږي ( ږ ) به ننګرهریان ( ګ ) او کندهاریان به يي ( ژ ) تلفظ کوي او ( ښ ) به ننګرهاریان ( خ ) او کندهاریان به يي ( ش ) تلفظ کوي خو لیکبڼه به يي یوه وي، د بېلګې پتوګه :
زموږ په ننګرهاریان زموږ لیکي ، خو ویینګ يي به يي زموګ په شان کوي او زموږ به کندهاریان هم زموږ لیکي خو ویینګ به يي زموژ کوي . همدرانګه اوښ به ننګرهاریان اوښ لیکي ، ویینګ به يي اوخ کوي او کندهاریان به يي هم اوښ لیکي او ویینګ به يي د اوش په شان کوي .